Από μέρα σε μέρα, από λεπτό σε λεπτό, η κατάσταση της ζωής μας είναι επιρρεπής σε αλλαγές. Μπορεί να ξυπνήσουμε γεμάτοι χαρά, με τη σκέψη ότι πλησιάζει το Σαββατοκύριακο. Μετά, στη διαδρομή προς τη δουλειά, να μας εξοργίσει η κίνηση. Φτάνοντας με καθυστέρηση στο γραφείο, πιθανόν να μας τρομάξει και μόνο η σκέψη ότι θα ακούσουμε τα επικριτικά λόγια του αφεντικού μας. Λίγο αργότερα, όταν θα μας έχουν φορτώσει με απροσδόκητα πολλή δουλειά και θα σκεφτόμαστε ότι θα περάσουμε το Σαββατοκύριακο χωμένοι σ’ έναν σωρό χαρτιά, νιώθουμε παγιδευμένοι και αγανακτισμένοι. Τότε, αφού παρατηρήσουμε πόσο αγχωμένος και δυστυχισμένος είναι ένας συνάδελφος, αποφασίζουμε να του προσφέρουμε βοήθεια και να τον ενθαρρύνουμε, οπότε αρχίζουμε να νιώθουμε καλύτερα.

Ο Βουδισμός κατηγοριοποιεί αυτές τις φαινομενικά άπειρες καταστάσεις ζωής σε δέκα εσωτερικούς «κόσμους». Η έννοια των δέκα κόσμων προσφέρει ένα χρήσιμο πλαίσιο για να κατανοήσουμε τόσο την ευμετάβλητη φύση της διάθεσής μας όσο και τη βασική φύση ή τις τάσεις του χαρακτήρα μας. Το πιο σημαντικό, όμως, είναι ότι μας κάνει να αντιληφθούμε τη μεγάλη δυνατότητα, την εγγενή στη ζωή μας κάθε στιγμή.

Η αρχή των δέκα κόσμων συγκροτεί το θεμέλιο της βουδιστικής άποψης για τη ζωή.

Κατά σειρά, από τον χαμηλότερο βαθμό ελεύθερης βούλησης, ευσπλαχνίας και ευτυχίας του ανθρώπου, προς τον υψηλότερο, οι δέκα κόσμοι είναι: (1) ο κόσμος της κόλασης, (2) ο κόσμος των πεινασμένων πνευμάτων, (3) ο κόσμος των κτηνών, (4) ο κόσμος των ασούρα, (5) ο κόσμος των ανθρώπινων όντων, (6) ο κόσμος των ουράνιων όντων, (7) ο κόσμος των ακροατών της φωνής, (8) ο κόσμος των αφυπνισμένων, (9) ο κόσμος των μποντισάτβα, (10) ο κόσμος για τους Βούδες.

Τα παλαιά χρόνια στην αρχαία Ινδία πίστευαν ότι επρόκειτο για διαφορετικά, ξεχωριστά και αμετάβλητα βασίλεια, στα οποία γεννιούνται τα όντα, ανάλογα με τις καλές ή τις κακές πράξεις που έκαναν σε προηγούμενες ζωές τους. Επίσης πίστευαν ότι ο κύκλος της γέννησης και του θανάτου επαναλαμβανόταν ατελείωτα σε έναν από τους πρώτους έξι κόσμους (από τον κόσμο της κόλασης έως τον κόσμο των ουράνιων όντων), οι οποίοι είναι επίσης γνωστοί ως «έξι μονοπάτια».

Ο Βουδισμός αναπτύχθηκε μέσα σε αυτό το εννοιολογικό πλαίσιο, για να προσφέρει στους ανθρώπους τη δυνατότητα να υπερβούν και να απελευθερωθούν από αυτά τα έξι μονοπάτια.

Από το σύνολο των διδασκαλιών του Βουδισμού, η Σούτρα του Λωτού συνεισέφερε ακόμη πιο επαναστατικά στο συγκεκριμένα θέμα, διδάσκοντας ότι οι δέκα κόσμοι είναι δέκα καταστάσεις της ζωής εξίσου εγγενείς σε κάθε ζωντανό ον και κάθε στιγμή.

Οι σούτρες που προηγήθηκαν της Σούτρας του Λωτού δίδασκαν ότι μπορεί κάποιος να γεννηθεί σε μια ανώτερη ή πιο φωτισμένη κατάσταση ζωής, ανάλογα με τις πράξεις του – συγκεκριμένα, όταν κάνει καλές πράξεις και ασκείται σύμφωνα με τις οδηγίες του Βούδα. Ο άνθρωπος που συσσωρεύει καλές πράξεις μπορεί να αντισταθμίσει με αυτές το βάρος των κακών πράξεων που είχε κάνει στο παρελθόν.

Αντίθετα, η Σούτρα του Λωτού διδάσκει ότι οι καταστάσεις ζωής όλων αυτών των δέκα κόσμων, συμπεριλαμβανομένου και του κόσμου της φώτισης του Βούδα, είναι εγγενώς παρούσες στη ζωή κάθε ανθρώπου. Η ζωή, από τη μία στιγμή στην άλλη, φανερώνει έναν από τους δέκα κόσμους και σε καθέναν από αυτούς τους κόσμους εμπεριέχεται το δυναμικό και των δέκα (η αρχή της «αμοιβαίας κατοχής των δέκα κόσμων»). Επομένως υπάρχει το ενδεχόμενο να ανοίξει οποιαδήποτε από αυτές τις καταστάσεις ζωής, συμπεριλαμβανομένης και της φώτισης του Βούδα, οποιαδήποτε στιγμή έρθει σε επαφή με ένα εξωτερικό ερέθισμα που θα την καταστήσει ικανή για κάτι τέτοιο.

Το ερέθισμα που ανοίγει τον κόσμο της φώτισης του Βούδα είναι η διδασκαλία που κηρύσσει την αλήθεια της φώτισης του Βούδα και, πιο συγκεκριμένα, κηρύσσει ότι είναι εφικτό να ανοίξει κάποιος αμέσως αυτόν τον κόσμο μέσα στον εαυτό του. Ο Νίτσιρεν ενσωμάτωσε την προαναφερθείσα διδασκαλία και την αρχή σε ένα φυσικό αντικείμενο, στο Γκοχόνζον – σε ένα ειλητάριο, όπου χάραξε κινεζικούς και σανσκριτικούς χαρακτήρες. Ο ίδιος δίδαξε ότι ψάλλοντας Ναμ μιόχο ρένγκε κιο μπροστά στο Γκοχόνζον και πιστεύοντας στην εγγενή μας φώτιση του Βούδα, αποκτούμε την ικανότητα να ανοίξουμε τον κόσμο της φώτισης του Βούδα μέσα μας και να αξιοποιήσουμε τις αρετές του Βούδα, όπως είναι η σοφία, η ευσπλαχνία και το θάρρος.

Από την κόλαση στη φώτιση του Βούδα

Ο κόσμος της κόλασης είναι μια κατάσταση ζωής μέσα στην οποία ο άνθρωπος ζει φυλακισμένος από τα βάσανα και δεν έχει την παραμικρή ελευθερία. Καθαυτή η ζωή είναι επώδυνη και όλα όσα βλέπουμε χρωματίζονται από την εξαθλίωση και τη δυστυχία μας. Ο κόσμος των πεινασμένων πνευμάτων ή η κατάσταση ζωής της πείνας είναι μια κατάσταση στην οποία ο άνθρωπος βασανίζεται πνευματικά και σωματικά από ακόρεστη λαχτάρα. Ο κόσμος των κτηνών ή η κτηνώδης κατάσταση ζωής χαρακτηρίζεται από ανοησία και σε αυτήν αντικατοπτρίζεται η αρχαία ινδική αντίληψη για τη φύση των ζώων. Είναι όντα που κινούνται παρορμητικά, ενδιαφέρονται μόνο για όσα τους προσφέρουν άμεση ωφέλεια ή ικανοποίηση και είναι εντελώς ανίκανα να κρίνουν κάτι με γνώμονα την ηθική ή τη δικαιοσύνη. Επειδή στον κόσμο της κόλασης, στον κόσμο των πεινασμένων πνευμάτων και στον κόσμο των κτηνών επικρατούν δεινά, συγκεντρωτικά αυτοί οι κόσμοι ονομάζονται τρία κακά μονοπάτια.

Στην αρχαία ινδική μυθολογία οι ασούρα ήταν αμφιλεγόμενοι δαίμονες. Ένα από τα χαρακτηριστικά του κόσμου των ασούρα ή της κατάστασης ζωής του θυμού είναι η εμμονή με την προσωπική ανωτερότητά τους ή με τον εγωκεντρισμό τους, που εκδηλώνεται με την τάση να συγκρίνουν διαρκώς τον εαυτό τους με άλλους, θέλοντας να αποδείξουν ότι είναι καλύτεροι από εκείνους. Κάτι ακόμη που χαρακτηρίζει αυτή την κατάσταση ζωής είναι η «διαστρέβλωση», που προκύπτει όταν κάποιος κρύβει τα αληθινά συναισθήματά του, για να κερδίσει την εύνοια των άλλων.

Ο κόσμος των ανθρώπινων όντων ή η κατάσταση ζωής της ανθρωπότητας είναι μια ήρεμη, μια συγκροτημένη ανθρώπινη κατάσταση. Όσοι ζουν σε αυτή την κατάσταση κατανοούν την αρχή του αιτίου και του αποτελέσματος, επίσης έχουν αρκετή λογική ώστε να αναγνωρίζουν τη διαφορά μεταξύ καλού και κακού. Ωστόσο, αυτή η κατάσταση της ζωής επηρεάζεται εύκολα από τις εξωτερικές αρνητικές συνθήκες, γι’ αυτό απαιτούνται συνεχείς προσπάθειες αυτοβελτίωσης και προσωπικής ανάπτυξης, για να διατηρηθεί σταθερό το επίπεδό της.

Στην αρχαία Ινδία πίστευαν ότι όποιοι άνθρωποι κάνουν καλές πράξεις στην παρούσα ζωή τους θα ξαναγεννηθούν ως θεότητες στο ουράνιο βασίλειο. Στον Βουδισμό, ο κόσμος των ουράνιων όντων ή η κατάσταση ζωής του ουρανού αντιστοιχεί στις συνθήκες χαράς ή έκστασης, που βιώνουμε όταν οι επιθυμίες μας έχουν εκπληρωθεί, αλλά αυτή η κατάσταση χαράς δεν έχει διάρκεια. Καθώς περνά ο χρόνος και αλλάζουν οι συνθήκες, ξεθωριάζει και χάνεται.

Οι κόσμοι από την κόλαση ως τα ουράνια όντα –τα έξι μονοπάτια– επηρεάζονται εύκολα από τις εξωτερικές συνθήκες, επομένως και αυτές οι καταστάσεις ζωής δεν είναι πραγματικά ελεύθερες ή αυτόνομες. Ο Βουδισμός ενθαρρύνει τους ανθρώπους να ξεπεράσουν τα έξι μονοπάτια και να προαγάγουν μια αυτοκαθοριζόμενη κατάσταση ευτυχίας μέσω της βουδιστικής άσκησης.

Ο κόσμος των ακροατών της φωνής είναι η κατάσταση ζωής την οποία επιτυγχάνουν όσοι αφυπνίζονται μερικώς, ακούγοντας τις διδασκαλίες του Βούδα. Ο κόσμος των αφυπνισμένων, αν και είναι άλλη μία κατάσταση ζωής για όσους αφυπνίζονται μερικώς, διαφέρει επειδή την επιτυγχάνουν οι άνθρωποι που αφυπνίστηκαν μέσω των δικών τους παρατηρήσεων και προσπαθειών. Αυτές οι δύο καταστάσεις ζωής χαρακτηρίζονται από την επίγνωση της αρχής του αιτίου και του αποτελέσματος, καθώς και από την επίγνωση της αλήθειας ότι τίποτα στη ζωή δεν είναι μόνιμο. Πρόκειται για τα στοιχεία που αποτελούν τη βάση για να συνειδητοποιήσει κάποιος ότι η προσκόλληση σε διάφορα πράγματα είναι πηγή δεινών και ότι αν απαλλαγεί από την προσκόλληση θα οδηγηθεί στην απελευθέρωση.

Οι τάσεις του εγωκεντρισμού και της εγωπάθειας δημιουργούν περιορισμούς σε αυτές τις δύο καταστάσεις ζωής. Στις γραφές του Βουδισμού Μαχαγιάνα, οι συγκεκριμένοι μαθητές επικρίθηκαν από τον Βούδα για κάποιου είδους αυταρέσκεια, που τους έκανε απρόθυμους να ξεπεράσουν τα όρια της μερικής αφύπνισης και να πασχίσουν για την πλήρη φώτιση του Βούδα.

Οι άνθρωποι στον κόσμο των μποντισάτβα προσπαθούν να επιτύχουν τη φώτιση του Βούδα. Διακρίνονται, επειδή προσδοκούν τη φωτισμένη κατάσταση ζωής, που ήδη εμφανίστηκε στον μέντορά τους, τον Βούδα, ο οποίος εργάζεται ακούραστα για να απαλλάξει όλους τους ανθρώπους από τα βάσανα. Χαρακτηριστικά των μποντισάτβα αποτελούν η ευσπλαχνία και ο αλτρουισμός – με ενσυναίσθηση προσεγγίζουν τον πόνο και τη θλίψη των άλλων, βοηθώντας τους να ανακουφιστούν από τα βάσανα και να βρουν τη χαρά.

Τελευταίος είναι ο κόσμος της φώτισης του Βούδα και πρόκειται για μια υπέρτατα ευγενή κατάσταση ζωής, την υψηλότερη από όσες μπορεί να φανερώσει ένα ζωντανό ον. Ωστόσο δεν είναι μια κατάσταση ύπαρξης υπερφυσική ούτε σχετίζεται με τον υπεράνθρωπο. Ο όρος «Βούδας» σημαίνει αφυπνισμένος και κάθε Βούδας αφυπνίζεται στη θεμελιώδη αρχή του Μυστικού Νόμου – στην εγγενή και αναντικατάστατη αξία που διαθέτει κάθε ζωή, στην ικανότητα όλων των ζωντανών όντων να αξιοποιήσουν μοναδικές δυνάμεις και να κάνουν το καλό για τον εαυτό τους και για το περιβάλλον τους. Με άλλα λόγια, κάθε ζωντανό ον είναι το ίδιο μια εκδήλωση του Μυστικού Νόμου. Όσοι αφυπνίζονται σε αυτό και αναλαμβάνουν δράση με βάση αυτό είναι Βούδες.

Παρόλο που η κατάσταση ζωής της φώτισης του Βούδα είναι εξαρχής εγγενής σε καθέναν από εμάς, είναι δύσκολο να τη φανερώσουμε στην καθημερινότητά μας. Η βουδιστική άσκηση που καθιέρωσε ο Νίτσιρεν (ψαλμός Ναμ μιόχο ρένγκε κιο ή αφοσίωση στον Μυστικό Νόμο) είναι επαναστατική, διότι παρέχει τα μέσα για να μπορέσουν όλοι οι άνθρωποι να αναδείξουν τον κόσμο της φώτισης του Βούδα οποιαδήποτε στιγμή και μέσα σε οποιεσδήποτε συνθήκες.

Η κατάσταση ζωής της φώτισης του Βούδα μπορεί να περιγραφεί με τη σύγχρονη ορολογία ως μια κατάσταση απόλυτης και άφθαρτης ευτυχίας, ανεπηρέαστης από περιστασιακές αλλαγές ή δυσκολίες. Βέβαια κάτι τέτοιο δεν συνεπάγεται μια ζωή απαλλαγμένη από βάσανα και προβλήματα, αλλά σημαίνει ότι αποκτούμε μια ακμαία, στιβαρή ζωτική δύναμη και άφθονη σοφία, ώστε να ξεπερνάμε τα βάσανα και τις δυσκολίες που ενδεχομένως θα συναντάμε. Το πιο σημαντικό, όπως μας εξηγεί ο Νταϊσάκου Ικέντα, είναι ότι με την επίτευξη της φώτισης του Βούδα «εδραιώνουμε στη ζωή μας το πνεύμα που μας ωθεί να επιζητούμε την ευτυχία για τον εαυτό μας και για τους άλλους, αναλαμβάνοντας συνεχώς εποικοδομητική δράση και εμφορούμενοι από αυτό το πνεύμα». Είναι η κατάσταση ζωής της απόλυτης ελπίδας και ολοκλήρωσης.