Όλοι θέλουμε να είμαστε ευτυχισμένοι. Είτε το συνειδητοποιούμε είτε όχι, σχεδόν όλες οι πράξεις μας έχουν κίνητρο αυτή την επιθυμία. Ωστόσο, παρόλο που καταβάλλουμε μέγιστες προσπάθειες και έχουμε τις καλύτερες προθέσεις, οι πράξεις και οι τρόποι με τους οποίους αντιδρούμε σε κάποιες περιστάσεις μπορεί στο τέλος να έχουν αντίθετο αποτέλεσμα.

Είναι ευκολότερο να παρατηρήσουμε ότι πράγματι συμβαίνει κάτι τέτοιο, όταν οι συνθήκες είναι ακραίες, όπως σε περιπτώσεις έντονης διαφωνίας ή παρεξήγησης, καταστροφικής αισθηματικής εμπλοκής ή εθισμού στον τζόγο. Βέβαια παρόμοιες δυναμικές εμφανίζονται κατά τη διάρκεια της καθημερινότητας, συχνά με μειωμένη ένταση, διαμορφώνοντας τον χαρακτήρα και την ποιότητα της ζωής μας.

Αντιδρούμε με συνηθισμένους τρόπους στα γεγονότα της ζωής μας, συνήθως προσπαθούμε να αποφύγουμε ό,τι μας δυσκολεύει ή μας κάνει να νιώθουμε άβολα. Επίσης, όταν προκύπτουν δυσκολίες, μπορεί να μας κυριεύει μια αίσθηση απελπισίας ή φόβου.

Αντιλαμβανόμενοι την πραγματικότητα της ζωής μας

Σύμφωνα με τον Βουδισμό, τη ρίζα του προβλήματος αποτελούν οι αρνητικές τάσεις που ενυπάρχουν στη ζωή μας, όπως ο εγωισμός, η απληστία και η δειλία. Αυτές οι αρνητικές τάσεις διαστρεβλώνουν την ικανότητά μας να αντιληφθούμε καθαρά τη δική μας πραγματικότητα, μας αναγκάζουν να αντιδράσουμε στο περιβάλλον και στις συνθήκες με τρόπους που θέτουν σε κίνδυνο την προσωπική ευτυχία μας και μας ωθούν να ενστερνιστούμε αρνητικά πρότυπα συμπεριφοράς. Ουσιαστικά εντοπίζουμε αυτές τις τάσεις σε όποιον δεν πιστεύει στην αξιοπρέπεια, στις δυνατότητες της ζωής του και στις δυνατότητες της ζωής των άλλων.

Όταν έχουμε διαρκώς κατά νου τη δυνατότητα διεύρυνσης της ζωής μας, μπορούμε να αντιμετωπίσουμε άμεσα τις περιστάσεις που μας αφορούν με αυτοπεποίθηση και με δεκτικό πνεύμα. Έτσι απελευθερώνονται εγγενείς ιδιότητες θάρρους, σοφίας και ευσπλαχνίας, που μας καθιστούν ικανούς να οδηγήσουμε την κατάσταση σε μια πιο θετική έκβαση. Χάρη στη σοφία, επιλέγουμε με ποιους τρόπους θα ανταποκριθούμε και με ποιες ενέργειες θα υπάρξει θετική αλλαγή. Έχοντας θάρρος, καταφέρνουμε να αντιμετωπίζουμε τις συνθήκες και να επιμένουμε μέχρι να παραχθεί κάποια πρόοδος. Ενώ η ευσπλαχνία, βοηθώντας μας να συνειδητοποιήσουμε τα βάσανα των άλλων, συμπεριλαμβανομένων και των ανθρώπων που αντιμετωπίζουν μαζί μας τη δύσκολη κατάσταση, μας βοηθά να διευρύνουμε το κίνητρό μας και να εμβαθύνουμε σε αυτό.

Ένας αρνητικός κύκλος

Ο αρνητικός κύκλος, μέσα στον οποίο τα βάσανά μας οξύνονται ή διαιωνίζονται, ορίζεται στον Βουδισμό ως «τα τρία μονοπάτια των γήινων επιθυμιών, του κάρμα και των δεινών». Είναι γνωστά με τη λέξη «μονοπάτια», επειδή το ένα οδηγεί στα άλλα. Εδώ, με τον όρο «γήινες επιθυμίες» δεν αναφερόμαστε μόνο στους πόθους, αλλά σε κάθε επιθυμία, παρόρμηση ή ψευδαίσθηση που εγείρεται, όταν απουσιάζει η σοφία, και επομένως εμείς οδηγούμαστε στα βάσανα. Η επιθυμία να αποδράσουμε από τα δεινά κατευθύνει τις πράξεις μας. Ωστόσο, όταν οι πράξεις μας βασίζονται σε ψευδαισθήσεις σχετικά με την αληθινή φύση της ζωής και της πραγματικότητας, κάνουμε ανόητες επιλογές και επιδεινώνουμε τα προβλήματά μας. Αυτός είναι ο αρνητικός κύκλος των παραπλανημένων παρορμήσεων, του αρνητικού κάρμα (πράξη) και των δεινών.

Μερικές σχολές του Βουδισμού προτρέπουν τους ασκουμένους να εξαλείψουν τις επιθυμίες τους, θεωρώντας ότι αυτό είναι το μέσο για να σπάσει ο αρνητικός κύκλος. Αντίθετα, ο Νίτσιρεν γνώριζε ότι τελικά αποδεικνύεται ατελέσφορη η προσπάθεια εξάλειψης των επιθυμιών, εφόσον μερικές επιθυμίες πράγματι δημιουργούν αξίες και συντηρούν τη ζωή.

Στα γραπτά του, ο Νίτσιρεν περιγράφει πώς η πίστη στη Σούτρα του Λωτού μεταμορφώνει τα τρία μονοπάτια των γήινων επιθυμιών, του κάρμα και των δεινών στις τρεις αρετές του Βούδα – σώμα του Ντάρμα (αλήθεια), σοφία και απελευθέρωση (ελευθερία).

Το φάρμακο της Σούτρας του Λωτού

Ο Νίτσιρεν παρατήρησε ότι, από όλες τις σούτρες του Βουδισμού, μόνο η Σούτρα του Λωτού διδάσκει ότι η φύση του Βούδα είναι εγγενής στη ζωή όλων ανεξαιρέτως, συμπεριλαμβανομένων και εκείνων που συνήθως θεωρούνται ανίκανοι να επιτύχουν τη φώτιση του Βούδα. Γι’ αυτόν τον λόγο ο Νίτσιρεν παραθέτει μια σημαντική βουδιστική φράση του 3ου αιώνα, που είναι η εξής: «[Η Σούτρα του Λωτού] είναι σαν έναν σπουδαίο γιατρό που μπορεί να μετατρέψει το φαρμάκι σε φάρμακο».[1] Με άλλα λόγια, η Σούτρα του Λωτού διδάσκει ότι καθένας από εμάς διαθέτει τη σοφία, το θάρρος και τις άλλες ιδιότητες του Βούδα.


[1]. Πρόκειται για μία βουδιστική αρχή, σύμφωνα με την οποία η δύναμη του Μυστικού Νόμου μπορεί να μετατρέψει τις γήινες επιθυμίες και τα δεινά σε φώτιση, δηλαδή μπορεί να μετατρέψει αυτά τα αρνητικά σε κάτι θετικό. Ο Ναγκαρτζούνα (περίπου 150 με 250 μ.Χ.), στο έργο του με τίτλο Πραγματεία για τη μεγάλη τελειότητα της σοφίας, παρομοιάζει τη Σούτρα του Λωτού με «έναν σπουδαίο γιατρό», ικανό να βοηθήσει όλους τους ανθρώπους να αποκτήσουν τη φώτιση του Βούδα, ακόμη και εκείνους για τους οποίους οι άλλες διδασκαλίες αποκλείουν αυτό το ενδεχόμενο. Μεταγενέστερα, ο Μέγας Διδάσκαλος Τιαντάι (538-597 μ.Χ.), στο έργο του με τίτλο Το βαθύ νόημα της Σούτρας του Λωτού, αναφέρει: «Το γεγονός ότι οι άνθρωποι που πιστεύουν στα δύο οχήματα έλαβαν την προφητεία της φώτισής τους σε αυτήν τη σούτρα σημαίνει ότι η ίδια [Η Σούτρα του Λωτού] μπορεί να μετατρέψει το φαρμάκι σε φάρμακο». (Σ.τ.Μ.)

«Το φαρμάκι αρχίζει να μετατρέπεται σε φάρμακο, όταν αντιμετωπίζουμε τις δυσκολίες με τη βεβαιότητα ότι διαθέτουμε όλα τα μέσα για να τις ξεπεράσουμε».

Στο πλαίσιο της καθημερινότητάς μας, η διαδικασία για να μετατραπεί το φαρμάκι σε φάρμακο αρχίζει όταν ερχόμαστε αντιμέτωποι με τις δυσκολίες, έχοντας τη βεβαιότητα ότι διαθέτουμε το σύνολο των μέσων που απαιτούνται για να τις υπερβούμε. Οποιοδήποτε πρόβλημα αποτελεί πρόβλημα μόνο για τον εξής συγκεκριμένο λόγο: Επειδή αμφισβητούμε την ικανότητά μας να το ξεπεράσουμε. Ωστόσο, όταν αντιμετωπίζουμε τις δυσχερείς καταστάσεις με την πεποίθηση ότι βρίσκονται μέσα μας οι απεριόριστες δυνατότητες της φύσης του Βούδα, αλλάζουμε την κατάσταση ζωής μας και μεταμορφώνουμε τις παραπλανημένες αντιδράσεις μας. Πρόκειται γι’ αυτό που ο Νίτσιρεν αναφέρει ως «σώμα του Ντάρμα», στον θετικό κύκλο που προαναφέρθηκε. Από αυτήν τη βεβαιότητα αναδύεται η σοφία, για να αντιλαμβανόμαστε ξεκάθαρα τις συνθήκες. Φυσικά αναδύεται και το θάρρος, για να αντιμετωπίζουμε με αγώνες τις δυσκολίες που μας ζώνουν. Συνεπώς είμαστε ικανοί πραγματικά να μεταμορφώσουμε τις δικές μας καταστάσεις και να βιώσουμε μια ολοένα αυξανόμενη αίσθηση ελευθερίας. Επιπλέον, στη συνέχεια, αυτές οι εμπειρίες ενδυναμώνουν την εμπιστοσύνη μας στη δική μας εγγενή φύση του Βούδα.

αποκλείουν αυτό το ενδεχόμενο. Μεταγενέστερα, ο Μέγας Διδάσκαλος Τιαντάι (538-597 μ.Χ.), στο έργο του με τίτλο Το βαθύ νόημα της Σούτρας του Λωτού, αναφέρει: «Το γεγονός ότι οι άνθρωποι που πιστεύουν στα δύο οχήματα έλαβαν την προφητεία της φώτισής τους σε αυτήν τη σούτρα σημαίνει ότι η ίδια [Η Σούτρα του Λωτού] μπορεί να μετατρέψει το φαρμάκι σε φάρμακο». (Σ.τ.Μ.)

Ο Νταϊσάκου Ικέντα δηλώνει ότι, λέγοντας ότι το φαρμάκι μετατρέπεται σε φάρμακο, εννοούμε ότι «μεταμορφώνεται ακόμη και το μέγιστο κακό σε μέγιστο καλό». Ο άνθρωπος δεν επιστρέφει απλώς στο σημείο μηδέν, όπου βρισκόταν, αλλά πράγματι βγαίνει κερδισμένος έχοντας βιώσει αυτό που κάποτε φαινόταν τόσο δηλητηριώδες. Στα παραπάνω αναφέρονται τα λόγια του Νίτσιρεν: «Το φαρμάκι μετατρέπεται σε γλυκιά δρόσο [σανσκρ. amrita[1]], την εκλεκτότερη από όλες τις γεύσεις».[2]

Η άσκηση, με βάση τη διδασκαλία του Βουδισμού του Νίτσιρεν, επικεντρώνεται στον ψαλμό Ναμ μιόχο ρένγκε κιο και, κατά μία έννοια, η άσκηση αυτή επιβεβαιώνει την πεποίθηση ότι η φώτιση του Βούδα είναι εγγενής σε όλους τους ανθρώπους. Η πίστη μάς δίνει τη δυνατότητα να μετατρέψουμε τις δοκιμασίες σε ευκαιρίες, για να εμβαθύνουμε την αυτογνωσία, για να ενδυναμώσουμε και να αυξήσουμε τόσο το θάρρος όσο και την ευσπλαχνία μας, για να εξυψώσουμε το επίπεδο της ζωτικότητας και της σοφίας μας, ώσπου τελικά να πραγματοποιήσουμε μια απεριόριστα διευρυμένη κατάσταση της ζωής.


[1]. Η σανσκριτική λέξη «amrita» σημαίνει αθανασία και συχνά μεταφράζεται ως γλυκιά δρόσος. Επρόκειτο για ένα θρυλικό ποτό, κάτι παρόμοιο με το νέκταρ. Στην αρχαία Ινδία θεωρούσαν ότι ήταν το ποτό των θεών και είχε γλυκιά γεύση. Στη αρχαία Κίνα θεωρούσαν ότι έπεφτε σαν τη βροχή από τον ουρανό, όταν στον κόσμο επικρατούσε ειρήνη. Πάντως όλοι θεωρούσαν ότι απαλλάσσει τους ανθρώπους από τα βάσανα και χαρίζει αθανασία. (Σ.τ.Μ.)

[2]. Απόσπασμα από την πραγματεία του Νίτσιρεν, με τίτλο «The Opening of the Eyes» («Το άνοιγμα των ματιών»), την 3η από τις 10 σημαντικότερες πραγματείες του, που είχε παραλήπτη τον Σιτζό Νακατσουκάσα Σαμπουρό Σάεμον-νο-τζο Γιοριμότο, γνωστό και ως Σιτζό Κίνγκο. Βλ. The Writings of Nichiren Daishonin, A΄ τόμος, α.α. κειμένου 30, σ. 268 (www.nichirenlibrary.org). (Σ.τ.Μ.)